एआईले गर्ने पहिरो र हिमपहिरोको भविष्यवाणीका लागि नेपालदेखि युरोपसम्म भइरहेछ परीक्षण

एजेन्सी : हरेक वर्ष अचानक आउने पहिरो र हिमपहिरोका कारण विश्वभर हजारौं मानिसले ज्यान गुमाउँछन् भने अर्बौंको क्षति हुन्छ। तर, यदि यस्ता विपद् आउनुअघि नै थाहा पाउन सकियो भने के होला?

अहिले आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (एआई) को मद्दतले वैज्ञानिकहरूले यो असम्भव जस्तो लाग्ने कामलाई सम्भव बनाउने प्रयास गरिरहेका छन्।

मध्य नेपालको नुवाकोट जिल्लास्थित किम्ताङ गाउँमा जमिन भासिँदै गएको संकेत प्रस्ट देखिन्छ। घरका सिँढीमा धाँजा फाटेका छन् भने रूखहरू अस्वाभाविक रूपमा ढल्किएका छन्।

अस्ट्रेलियाको युनिभर्सिटी अफ मेलबर्नकी गणितज्ञ एन्टोइनेट टोर्डेसिलासले स्याटेलाइट र एआईको मद्दतले निकालेको नक्सामा यो गाउँलाई ‘रेड जोन’मा राखिएको छ। यसको अर्थ हो- यो गाउँ उच्च जोखिमयुक्त पहिरोको ठ्याक्कै माथि छ।

सन् २०१९ मा नजिकै पहिरो गएपछि स्थानीयलाई यहाँ सारिएको थियो। तर दुर्भाग्यवश, उनीहरूलाई सारिएको नयाँ ठाउँ नै सो क्षेत्रको सबैभन्दा अस्थिर र जोखिमपूर्ण निस्कियो। युरोपेली स्याटेलाइट ‘सेन्टिनेल-१’ बाट प्राप्त तथ्यांकलाई एआईले विश्लेषण गरेर यो जोखिम पत्ता लगाएको हो।

स्याटेलाइटले जमिन विस्तारै सरिरहेको कुरा पत्ता लगाउँछ, जुन नाङ्गो आँखाले देख्न सकिँदैन। यो जानकारीले स्थानीयलाई सतर्क गराउन र सुरक्षित स्थान पहिचान गरी आपतकालीन आश्रयस्थल बनाउन मद्दत पुगेको छ।

जलवायु परिवर्तन र मानवीय गतिविधिका कारण विश्वभर पहिरोको जोखिम बढ्दो छ। कुन भिर कतिबेला खस्छ भनेर पत्ता लगाउन मानिसका लागि लगभग असम्भव हुन्छ। तर ‘मेसिन लर्निङ’ जस्ता एआई प्रविधिले मानिसले महिनौं वा वर्षौं लगाएर गर्ने तथ्यांकको विश्लेषण केही मिनेट वा घण्टामै गरिदिन्छन्।

विश्वभर एआईको प्रयोग

बेलायत: अनुसन्धानकर्ताहरूले एआईको प्रयोग गरेर ३ लाख भिरहरूको अध्ययन गर्दा ३ हजार भिरहरू विस्तारै खसिरहेको पत्ता लगाए।

बेलायती भौगर्भिक सर्वेक्षणका वैज्ञानिक अलेसान्ड्रो नोभेलिनोका अनुसार यी भिरहरू वर्षमा केही मिलिमिटर मात्र सर्छन्। तर भविष्यमा यसले ठूलो पहिरोको रूप लिन सक्छ वा रेल र सडक मार्गमा क्षति पुर्याउन सक्छ।

इन्डोनेसिया: सुमात्रामा गएको विनाशकारी पहिरोपछि एआईकै मद्दतले छोटो समयमै ४ हजारभन्दा बढी पहिरोको नक्सांकन गरिएको थियो। यसले उद्धारकर्ताहरूलाई कुन बाटो सुरक्षित छ भनेर पत्ता लगाउन निकै मद्दत गर्यो।

आल्प्स पर्वतमा हिमपहिरो: स्वीस फेडरल इन्स्टिच्युटका विद्यार्थी जेम्स फक्स र उनको टोलीले आल्प्स पर्वतका हजारौं वेबक्याम तस्बिरहरूलाई एआईमार्फत विश्लेषण गरेर हिमपहिरो गएको पत्ता लगाउने प्रविधि विकास गरेका छन्।

अस्ट्रियामा यसको परीक्षण गर्दा केही कमीकमजोरी देखिए पनि भविष्यका लागि यो प्रविधि निकै आशलाग्दो मानिएको छ।

कोलम्बिया: कोलम्बियाको मेडेलिन सहरमा एआईले कुन ठाउँमा घर बनाउन सुरक्षित छ भनेर पत्ता लगाउन मद्दत गरेको छ। पहिले जोखिमपूर्ण भनेर घर बनाउन रोक लगाइएका केही ठाउँहरू एआईको विश्लेषणपछि सुरक्षित देखिएका छन्।

साधारण रूपमा पहाडहरू स्थिर र बलिया हुन्छन्। तर वैज्ञानिकहरू भन्छन्- पहाडहरू पनि निरन्तर चलिरहेका हुन्छन्, मात्र उनीहरूको गति एकदमै सुस्त हुन्छ।

एआईमार्फत पहाडको भित्री चालको अध्ययन गरेपछि वैज्ञानिक टोर्डेसिलास भन्छिन्, ‘अचेल म नेपालका पहाडहरू देख्दा अर्कै दृष्टिकोणले हेर्छु। बाहिरबाट शान्त देखिए पनि भित्रभित्रै चलिरहेका पहाड देख्दा मलाई त्यहाँ ढुक्क लाग्दैन।’

बीबीसीको रिपोर्टमा आधारित समाचार