उकेरा मन्थन

परम्पराअनुसार आज जुवा खेल्ने दिन*: हार्नेलाई वर्षभरि क्षति हुने, जित्नेलाई लाभ


कात्तिक शुक्ल प्रतिपदा तिहारको चौथो दिन हो। यस दिन विशेषगरी बलिराजाको पूजा गर्ने चलन छ। 

कात्तिक शुक्ल प्रतिपदालाई वर्षभरिका उत्तम तीनमध्ये एक दिन मानिन्छ। यसै दिन नेपाल संवत्‌को नयाँ वर्ष पनि आरम्भ हुन्छ। नेवारी समुदायमा यो दिन 'म्ह' पूजा गर्ने चलन छ।

आजैका दिन देउसी खेल्ने चलन छ। देउसी भैलोकै प्रसङ्गमा बलि राजाको कथन पनि जोडिन्छ। पौराणिक मान्यताअनुसार राजा बलि वचनमा प्रतिबद्ध थिए। 

बलिले आफ्नो प्रताप (शक्ति)का कारण स्वर्ग, मर्त्य र पाताल तीनै लोकलाई आफ्नो वशमा पार्न सफल भएका थिए भन्ने पौराणिक कथन छ।

विष्णुले बलिलाई ठीक ठाउँमा ल्याएको दिन बलिपूजा
बलि राजामा धनसम्पत्ति तथा शक्तिको अहम् थियो। यस्ता प्रतापी बलि राजालाई ठीक ठाउँमा ल्याउनका लागि भगवान विष्णुले ब्राह्मणको 'वामन' (होचो) रूप लिए भन्ने कुराको वर्णन विभिन्न पुराणहरूमा उल्लेख छ।

पौराणिक कथनअनुसार आफूलाई तीन पाइला जमीन दिनका लागि वामनरूपी विष्णुले राजा बलिलाई प्रतीज्ञा गराए। बलिले पनि तीन पाइला जमिन दिने प्रतीज्ञा गरे।

बाचाअनुसार विष्णुले पहिलो पाइला चाले। त्यसले सम्पूर्ण पृथ्वी ढाके। अर्को पाइलाले आकाश ढाके। तेस्रो पाइला राख्ने ठाउँ नभएपछि कहाँ पाइला टेक्ने भन्दै विष्णुले बलिलाई सोधे।

त्यसपछि बलिले विष्णुलाई तेस्रो पाइला आफ्नै शीरमा राख्न भने। बलिले भनेअनुसार विष्णुले बलिको शिरमा आफ्नो पाइला राखेर बलिलाई पातलमा पुर्‍याइदिए। 

त्यसपछि विष्णुले बलिलाई पातालको राज्य गर्ने अनुमति दिनुका साथै भविष्यमा स्वर्गको राजा इन्द्रको स्थिति प्रदान गर्ने वचन दिएको पनि विभिन्न पुराणहरूमा पाइन्छ।

बलि र वामनरूपी विष्णुको त्यो प्रसङ्गदेखि नै राजा बलि दानी राजाको रूपमा चित्रित हुनुका साथै कात्तिक शुक्ल प्रतिपदाका दिन बलिको पूजा गर्ने चलन रहेको छ। 

यसरी पूजा गर्ने कात्तिक शुक्ल प्रतिपदाको दिन श्वाति नक्षेत्रले युक्त भएको अवस्थामा अझ फलदायी हुने धार्मिक विश्वास छ। 

राजा बलिका साथ उनकी पत्नी सन्ध्याबलिको पनि यो दिन पूजा गर्ने चलन छ। यसरी बलिको पूजा गर्दा श्लोकबाट पूजा गर्नुपर्ने कुराको उल्लेख धर्मशास्त्रीय ग्रन्थहरूमा गरिएको छ। जुन श्लोक यस्तो छ–

'बलिराजा नमस्तुभ्यं विरोचन सुत प्रभो।
भविष्येन्द्र सुराराते पूजेयं प्रतिगृह्यताम्।।'

यो श्लोकको अर्थ 'हे विरोचनका छोरा बलि राजा हजुरलाई प्रणाम छ। देवताका शत्रु तथा भविष्यका इन्द्र हजुरले हाम्रो पूजालाई ग्रहण गर्नुहोस्', भन्ने हुन्छ। यही कामनाका साथ बलिको पूजा र अराधना गर्ने गरिन्छ।

बलि राजाको पूजा गरिसकेपछि क्षेत्रीहरूको गाथामा आधारित नृत्य, गान, नाटक, लगायतकासाथ रातभर जागै बसेर आनन्द मनाउने विषयको उल्लेख पनि धर्मशास्त्रीय ग्रन्थहरूमा गरिएको छ।

त्यसैले नेपाली परम्परामा विशेषगरी यो दिन देउसी भैलो खेल्ने र आफ्नो क्षमताअनुसार दान दिने चलन छ।

गोवर्धन पर्वतको पूजा
विशेषगरी कात्तिक शुक्ल प्रतिपदाको दिन दिएको दानले भगवान विष्णु अत्यन्तै प्रसन्न हुने र अक्षय फल प्राप्त हुने विश्वास छ। यही दिनलाई कतिपय नेपाली पञ्चाङ्गमा गोरु पूजा भनेर पनि उल्लेख गरेको पाइन्छ। 

यो दिनलाई गोवर्धन पूजाका नामले समेत चिनिन्छ।

लक्ष्मी पूजाका दिन पूजा गरेका गाईले गोब्र्याएको गोबरलाई जम्मा गरेर गोवर्धन पर्वत बनाई कार्तिक शुक्ल प्रतिपदाको दिन गोवर्धन पर्वतको पूजा गर्ने शास्त्रीय मान्यता तथा चलन छ।

यो दिन गोरुको पनि पूजा गर्ने चलन छ। परम्परागत रूपमा हेर्ने हो भने औँसीकै दिन गाई र गोरु दुवैको पूजा गर्ने गरिन्थ्यो। पछि मात्रै गाई र गोरुको पूजा फरक–फरक दिन गर्ने चलनको विकास भएको पाइन्छ।

पार्वतीसँग भगवान् शिवले जुवा हारेको दिन
बलि प्रतिपदालाई वामन पुराणमा वीर प्रतिपदा पनि भन्ने गरिन्छ। यो दिन द्यूत (जुवा) खेल्ने परम्परागत मान्यता छ।

यो दिन भगवान् शिव आफ्नी पत्नी पार्वतीसँग द्यूत क्रिडा गरेको (जुवा खेलेको) भन्ने कुराको वर्णन विभिन्न पुराणमा गरिएको छ। जुन क्रिडामा देवी पार्वतीले भगवान् शिवलाई हराएकी थिइन्। पार्वतीसँग जुवा हारेपछि शिव अत्यन्तै दुःखी भएका र देवी पार्वती अत्यन्त खुशी भएकी थिइन्।

यो दिन जुवा हार्नेको वर्षभरि खति (क्षति) हुने र जित्नेको वर्षभरि कल्याण (लाभ) हुने जनविश्वास समेत रहेको छ। यही परम्पराका कारण आज पनि विशेषगरी यो दिन जुवा खेल्ने गरिन्छ।

सन् १९५५ मा नेपालमा ३० लाख रुपैयाँको बाजी हारजित भएको विषयको उल्लेख धर्मशास्त्रको इतिहासका लेखक पाण्डुरङ्ग वामन काँडेले उल्लेख गरेका छन्।

(वाल्मीकि विद्यापीठ, धर्मशास्त्र विभागका सह–प्राध्यापक डा. खनालसँग उपेन्द्र खड्काले गरेको कुराकानीमा आधारित।)

* जुवा तास खेल्नु कानूनविपरीत हो। यो दण्डनीय कार्य हो। यहाँ परम्परागत मान्यता मात्र उल्लेख गरिएको छ।

यो खबर पढेर तपाईलाई कस्तो महसुस भयो ?

सम्बन्धित समाचार

आफैँलाई जलाउने प्रेम आचार्य र विद्रोही बन्ने 'गोड्से' फिल्मका विश्वनाथ: दुवै भ्रष्ट सिस्टमभित्र पिल्सिएका पात्र

'गोड्से' पनि यस्तै एउटा व्यक्ति विश्वनाथ रामाचन्द्रको कथा हो। जो 'आफ्नै देशमा केही गर्छु, उद्योग खोलेर शिक्षित बेरोजगारहरूलाई रोजगार दिन्छु' भनेर विदेशमा भएको उद्योग धन्दा....

सामाजिक सञ्जालको जालोमा बालबालिका, कसरी जोगाउने?

बालबालिका, किशोरकिशोरी, महिला, पुरुष, जेष्ठ नागरिक, जसले पनि सामाजिक सञ्जालको राम्रा तथा नराम्रा पक्षहरूको महसुस वा अनुभव गरेका छन्। यसबाट अझ बालबालिका र किशोकिशोरहरू बढि....

चित्र बनाएकाले 'चिसो कोठा'मा थुनिनेहरू

१९ गते राति प्रहरीले तीन जनालाई चौकी लान्छन्। तर उनीहरू अपराधी होइनन्। कुनै अभियोग पुष्टि भएको दोषी पनि होइनन्।  चित्रकारको समूह हो त्यो। एक- पोख्त,....

गम्भीर वित्तीय विचलनमा किन नरम भयो राष्ट्र बैंक !

नेपालका बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरूले कर्जाको ब्याजदर निर्धारण गर्दा आधार दरलाई सन्दर्भ दरको रूपमा लिने गर्छन्। आधार दर भन्नाले कोष लागत प्रतिशत, अनिवार्य नगद लागत....

‘राजा नमान्ने अनि रुसलाई चाहिँ मान्ने?’

हामीहरू प्राणको बाजी लगाएर देशभित्र आयौं। हामी ती व्यक्ति हौं, जसको निर्देशनमा ओखलढुंगाजस्ता काण्डहरू भएका थिए। तसर्थ हामी निश्चय नै प्राणको बाजी लगाएर आएका थियौं।....